دانش آموخته کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه حکیم سبزواری
چکیده
نسبت ارتباط با خالقِ آفرینش، یکی از نیازهایِ همیشگی بشر بوده و در تمامیِ ادیانِ الهی، حسِّ نیاز به پرستشِ ربِّ یگانه بهوضوح احساس شده است. این نیاز، در دینِ مبینِ اسلام و بهویژه در میانِ شیعیان، بهصورتِ شکوفاترین و تکاملیافتهترینِ خود ظاهر شده است. پژوهشِ پیشِ رو، با هدفِ تبیینِ کارکردهایِ روانشناختی و معنویِ دعا در سلامتِ روان و معنویتِ انسان و با تأکید بر احادیثِ منسوب به امامِ رضا علیهالسلام، بهرشتهی تحریر درآمده است. روشِ پژوهش، تحلیلی-توصیفی بوده و دادهها بر اساسِ منابعِ معتبرِ حدیثی، تفسیری و روانشناختی گردآوری و تحلیل شدهاند. امام هشتم شیعیان جهان نیز به فراخور ایام، حالات مسلمین و آلام جسمی و روحی آنان دعاهایی را عرضه داشتهاند که تمسک جستن به آن بیتردید گرهگشای بسیاری از مصائب و مشکلات بوده و پادزهری بر زخمهای روحی و جسمی افراد جامعه است. یافتههایِ پژوهش نشان داد که دعا و نیایش، افزون بر کارکردهایِ فردی و عبادی، نقشیِ بیبدیل در تأمینِ سلامتِ معنوی و روانیِ انسان ایفا میکند. از مهمترینِ رهاوردهایِ معنویِ دعا میتوان به «حسِّ موفقیت و پیشرفت»، «آرامش و اطمینانِ قلبی»، «عزّتِ نفس»، «تعالیِ روانشناختی» و «خودشکوفاییِ معنوی» اشاره کرد. همچنین، احادیثِ رضوی نشان میدهد که تحقّقِ این کارکردها، مستلزمِ رعایتِ آدابِ متعدّدی است که اهمّ آنها عبارتاند از: تعیینِ زمان و مکانِ خاص، توسّل به اهلبیت علیهمالسلام، توکّل بر خداوند، اخلاص، تواضع، اظهارِ نیاز، دعا همراه با استغفار، دعا در خوشیها، دعایِ پنهانی، عمومیتبخشی به دعا و همراهیِ دعا با عملِ صالح.در بررسیِ موانعِ اجابت، احادیثِ امامِ رضا علیهالسلام به سه عاملِ اصلی اشاره کردهاند: «مصلحتخواهیِ الهی»، «ترکِ امر به معروف و نهی از منکر» و «نافرمانی از پدر و مادر». این عوامل، حاکی از پیوندِ ناگسستنیِ میانِ اخلاقِ فردی، مسئولیّتپذیریِ اجتماعی و استجابتِ دعاست. نتایجِ پژوهش حاکی از آن است که از منظرِ امامِ رضا علیهالسلام، دعا با رعایتِ موازینِ شریعت و آدابِ مذکور، نهتنها سلاحی برایِ دفعِ بلا و عذابِ الهی است؛ بلکه خود، نشانهای از امامت و وسیلهای برایِ ارتقایِ مقامِ انسانی بهشمار میآید.
